Humanthesizer markeert cultuurschommeling

Calvin Harris – Humanthesizer – the first human synth, is een fantastische ‘installatie’ die heel mooi het tijdsbeeld illustreert waarin wij leven. Voordat ik dat ga toelichten geef ik je in deze post eerst een inleiding in mijn visie op cultuurschommelingen.

Als je kunstgeschiedenis (be-)studeert, dan zie je al gauw dat culturen (griekse, romeinse, romaanse, gotische etc.) een bepaalde houdbaarheidsdatum hebben. Iedere cultuur heeft een bepaald thema, bepaalde paradigma’s die in het denken, verbeelden, verwoorden en handelen van de mens in zo’n tijdperk terug te vinden zijn. Door de jaren heen heb ik, omdat ik o.a. goed heb leren kijken naar het verleden, patronen kunnen voorspellen voor de toekomst. En dat is handig voor een trendwatcher. Tijdens de lessen kunstgeschiedenis lag, na een korte introductie over het algemene tijdsbeeld, de nadruk op het leren onderscheiden, het leren ontleden van de verschillende kenmerken, eigenschappen, details van kunstwerken. Uiteindelijk moest ik tijdens proefwerken de kunstwerken dan wel – aan de hand van die details – aan een bepaald tijdperk koppelen. Ik ging dus in mijn denken van geheel naar detail en weer naar het grote geheel. Dat grote geheel en waar dat naar toe gaat, dat fascineert me steeds meer.

Aan de hand van de Griekse beeldhouwkunst, zal ik mijn ideeën, mijn gedachten rondom heersende cultuurpatronen verduidelijken. Ik zie namelijk in alle perioden een zich steeds herhalend patroon terugkomen. Ik hoop daarmee dat je me straks beter kunt volgen als we gaan filosoferen over waar we naartoe gaan.

Archaïsch
Het woord archaïsch is van Griekse oorsprong en betekent vrij vertaald ‘uit het begin’. In het begin van een nieuw cultuurtijdperk worstelt men met nieuwe paradigma’s. Een voorgaande periode wordt afgesloten en voor de toekomst worden nieuwe ambities, idealen neergelegd. Eerst worstelt men dus met nieuwe paradigma’s, gaat men voorzichtig op onderzoek en langzaam ontstaat een nieuw wereldbeeld. De (ongeschreven) ‘ontwerpregels’ die bij zo’n nieuw wereldbeeld passen worden gaandeweg vastgelegd.

Zo neemt men in Griekenland rond 700 BC afscheid van het nomadenbestaan. De Grieken gaan zich ‘settelen’. Naast landbouw en veeteelt komt dan ook de handel op. En juist dat opkomen van de handel brengt een groei in kennis met zich mee. De macht ligt bij een select groepje oude geslachten.

In deze periode gaan de Grieken de eerste ‘duurzame’ gebouwen maken. In de beeldhouwkunst voelen ze zich niet meer beperkt door de draagbaarheid van de beelden en ontstaan de eerste grote, zware beeldhouwwerken. In deze beelden, zoals de Kouros uit Sounion (links), zien we een streven naar naturalisme, het zichtbaar maken van de werkelijkheid. Invloeden van de periode ervoor zijn nog wel aanwezig; de beelden zijn strak, statisch, en geometrisch, maar vele malen herkenbaarder als ‘echte’ mensen.

Hoogtepunt
In het midden van een cultuurtijdperk zit het ‘nieuwe’ wereldbeeld als het ware in de genen. Het gaat al wat generaties mee, de gedachten, beelden, woorden, daden en gewoontes zijn ingesleten. Uit dit middendeel van de periode kun je het beste het karakter van zo’n tijdperk destilleren. In alle kunsten worden de geldende ontwerpregels verder gedetailleerd en fijn geslepen. De kunst is op dat moment in mijn ogen het meest ‘in balans’. De ambitie, het streven, het thema van die tijd komt in die werken het beste tot zijn recht.

Zo komt de nadruk in deze periode, rond 400 BC, in Griekenland te liggen op de verstedelijking. Steden zijn zelfstandig en in de belangrijkste, Athene, ontstaat de democratie (maar nog even niet voor slaven).

In de hoogtijdagen van de Griekse kunsten zien we het streven naar naturalisme tot een hoogtepunt komen. In het beeld van de Doryphoros (midden) zie je dat mooi terug. De kunstenaar heeft echt afscheid genomen van de regels (geometriek) uit de cultuurperiode ervoor. Het lichaam staat op één been, het andere hangt er bij, de heup volgt die pose. De schouderlijn loopt precies tegen deze heuplijn in. Aan bijna alle voorwaarden, ontwerpregels, voor naturalisme is voldaan; lichamelijkheid, stoffelijkheid, individualiteit, ruimtelijkheid, onderlinge verhoudingen. Dit werk is sterk in balans, evenwicht in tegendelen.

Eclecticisme
Aan het einde van een tijdperk treedt altijd verzadiging op. De grenzen van de bestaande ‘ontwerpregels’ worden opgezocht, gerekt, uitvergroot of zelfs overtreden. Kunstuitingen gaan een beetje ‘over the top’. Daarnaast zie je ook experimenten met nieuwe thema’s ontstaan. Nieuwe invloeden van buiten (in ruimte en tijd) beginnen langzaam door te dringen. Een nieuwe tijd breekt aan, maar waar gaat het naartoe?

Rond 200 BC wordt de handel in Griekenland de belangrijkste bron van inkomen. De welvaart stijgt en niet alleen voor een kleine elite. De Grieken krijgen letterlijk en figuurlijk een bredere blik op de wereld. De cultuur staat nu weer open voor nieuwe impulsen, inspiratie.

De slapende Satyr (rechts) is in letterlijke zin volgens de ontwerpregels van de Griekse kunst gemaakt. De regels van het naturalisme worden uitstekend gevolgd. De maker weet de eigenschappen van huid, stof en rots uitstekend te vertalen. Maar is dit niet een genante vertoning naast de vorige twee kunstwerken? Deze figuur toont letterlijk al zijn naaktheid en wordt daarmee in figuurlijke zin een icoon van de ongeremde uitspattingen van een losgeslagen Griekse cultuur. Tijd voor iets nieuws!

Bron: Natascha Bär – De vroegere wereld – ISBN 9060176200

Begrijp je nu waarom ik ‘Humanthesizer – the first human synth’, een fantastische ‘installatie’ vind die heel mooi het tijdsbeeld illustreert waarin wij leven?
Hoe kijk jij hier tegenaan?
In welke van de drie fasen zitten wij op dit moment?